|
GERMAN RAL RUN II
By Vawmphunga
As Told To
To J.F. Laldailova
German Ral Run
hi kumin June thla vel khan Pate Ni denchhenin kan han chhuah tan tawh nual a. A chhuak hmasa ber dawttu kha kan hmufuh lawk lova, a indawta chhuah kan duh si a, chuvang chuan kan khaih lak ta reng a ni. Indopui hmasa (1914-1918) vel laia kan Mizo tlangvalte French ram kal chanchin Pu J.F. Laldailovan (L) tha tak maia a lo record thap mai hi a hluin a ropui kan ti tak zet a ni.
Kan rawn chhuah hmasak kha han recap lawk ila. Aizawl atangin Silchar ke in an kal a. Duarbon phai an thleng a, sihal zan vak tin tur an hmu a, an han au khum ta ruih ruih mai te leh Silchar atanga an rel chuang mak an ti lutuka, nui ni silo tap ni bawk silo, zai pawh ni hek lovin an au ta chuah chuah mai te kha kan la hre hlawm awm e. Bombay an thlenga, tuipuiah lawnglian chungah France ram an pan ta a ni. Han chhiar teh u le.
Lawng ruak lianpui "Akbar" an tihah chuan leihlawn indawh-ah kan kal kai chho ta nguah nguah mai a. "Life Belt" an tih, thing laimu zang chia an siam tuia pil theih lohna tur hi min pe theuh a. "Hei hi eng tik lai pawhin keng rawh u, lawng a keh palh hlauh pawha in invenna tur a nih hi," an ti a. Mi 1,500 lai lawnga kan han luh hnu chuan lawng chu tuiah a lo inphum hniam ta deuh a. Kan pawla mi Sawleng khua Khuaia chu thlem ngaihna awm lek lo hian a tap ta chiam mai a. "Tukverh leh vaukam lungrem inzawl dan khi ka chhinchhiah kiau a, lawng hi a la pil tial tial a ni. Hetianga mi tihhlum tum tho tho si engati nge kan chhungte'na kan ruang an hlawm phakna hmun Aizawlah khan min tihhlum law law lo ni? Ka lung a va awi lo tak em!" a ti thin a. Darkar khat lai hnu pawha a la pil tak lohna chuan a thlem ban theih ta chauh a ni.
Vaukam atanga khawpui lan theihna mel khat velah chuan kan lawng chuan min tawlh chhuahpui ta a. Chutah chuan ni khat lai kan cham a. A tuk leh tlai lamah chuan lawng chhungril chu a ri ta tlut tlut mai a. Buh in-thumrawn ang deuh hian thawm a nei a. "Lawng a kal a ni e," an ti a. A chhunga awm tan chuan a kal tih pawh a hriat si lo. A nakinah chuan a chhawng chungnungah chuan ka han leng chhuak ve e, ka ti a. Khawpui kha han hmuh leh mai ka tum ngawt a, tui hlir, tui hlir a lo ni mai si a. Lehlam ka va thlir leh, tuipui chunga ni tla tur hi amah chuahin a lo awm ta luang luang mai a. Khawmual reng reng a lang ta lo va. Kan piah lawka sairawkherha perh phak awm lekah hian kawlkil chu a lo awm ta ruih mai ni hian ka hria a. Ka rilru a mangang ve ta a. Aizawl Chanmari pheia min tah hawm hawm lai ka hmuh te khan ka nuih a za mai a. Tuipui zau -a kan han kal ta meuh chu min lo tah leh ta se, "Ka pui ve mai awm mang e," ka ti rilru a.
A tukah chuan tui a fawn ta mai a. Tuipui a zau telh telh a, a fawn nasa telh telh mai a. Ni li lai hnuah chuan lawng kan rui tan ta. Chutah tlangau a lo au va,"Durtlang khua Sawnlala kha in pawlah a awm em? Lawng kal tirh zan khan a bo daih mai," a rawn ti ta mai. "A tho a ang a, tuiah a tla dawn em ni chu aw? te kan ti a."Thawnthua kan lo hriat thin angin lawng kal tur TUIH nan an hmang a ni awm e," te kan ti a. A bo hlen ta daih mai si a, a ngaihna kan hre lo kher mai.
Ni khat leh zan khat chhung vel chu kan ruih a zual a. Kan luak tur kan luah zawh tawh hnu chuan tlemin kan harhin kan insingsa thei ta deuh a. Nikhat chu kan pindana mi 120 lai awmna kila tuizem lian tak mai hi lawnglei velin herh hawnna a sawi kau va, tui a lo dir ta chiam mai a. Kan puan te kan bel leh kan luak te nen chuan a hnawl vel ta chiam mai a, kil khatah a hnawl khawm ruih a, leh lamah alen phei leh dul dul mai thin a. Kan thianpa pakhat chu a la harh fel ve si lo va kan luak lehthil dang fawn vel chuan a han tuam leh hlup hlup thin. A khawngaihthlak ngei mai. A hnuah Chinese mistiri a lo kal a, tui zem chhia chu a rawn thawm tha leh ta a ni.
Kan ruih a han reh hnu chuan kan awmna tura an ruatah chuan kan awm duh ta lova. Chhawng chungnung bathlar ah te lawng hna thawktu ho veivahna kawng dal tak tak lawng Captain kailawn ah te chenin zan ah chuan kan mu ru ta a. Lawng hnathawktuho hruizen hnuhna dal tak tak ah te kan mu ru ta a. "Kamaldar kamaldar" tiin an au ta chel chul mai a, "kawng mi kian ru kawng mi kian ru" an tih na a ni ta awm e.
Kan mak na pakhat leh chu, kan chuan na lawng kha rawng var hlak a hnawih thar diai ani a, chutia kan riah darna zawng zawng, kan ban phak tawk chu kan hiat rang zo vek a, kuttin hian enge mo kan ziah kual vel a, kan kheuh kan kheuh a ni ber awm e. Captain Sap pindan fang kual pawh in, "Kan mi phurh te chu zawng rual an ang ber awm e" a ti ta hial reng a ni. Hnathawh tur awm hlawl si lo, awm hle hle thiam lo Mizo ho khan bang a rawng hnawih kheuh khawh tal ah kan lo ram tang a ni ber awm e.
Mak leh pakhat chu lehlamah lawng a han lei chuan arsi te chu a tla duak duak a, lehlam ah chuan tuifawn kha chung lam ah a ko leh ber bur mai thin a. Arsi tla duak duak chu thudang, van lam atang a tui fawn a lo ko bur bur mai thin chu mak kan ti thei hle mai. Lawng kha a len em avangin a lei tih pawh kan hre lova, tuipui leh van chu a lei zawk emaw kan ti ni tur a ni.
Hmuhnawm pakhat dang leh chu, tuifawn kha kan lawng kiangah mual pawng tiat tiat hian a lo pawng a, a han in fawn phai leh a, tin thum hmun vel awm ruam rai tha deuh mai hi a lo khur leh dum dum thin a, a fawn phuan in hnuk darh leh chu lo hal kang dum huam a nawhpui hrui zam darh na hi a ang ber in ka hria. Kan thlir reng mai thin a, Pu Zosaphluia'n Mizoram tlang bawl nuk mai hi a thlir a,'Well.....tuifinriat a va ang ve le...' a ti a, a lo in ang viau reng a lo ni.
Kan chhuah dawn khan , "lawng a lo tut chuan a keh a ni ang", tiin thu min zir tir vek a. Nikhat chu le , a lo tut ta vuah vuah mai a. Kan mangang chuan awm ngaihna kan hre ta lo. Kan chhandam na kawnghren kha tumahin nithum bak chu keng peih hek lo vi. A chhunga awm ten lo tlan chhuah an tum a, a pawn a awm ten 'kan chhandamna lawng kan zu la dawn' , kan ti a. Leihlawnah chuan chhuk tum leh chhuah tum chu kal hleih thei lovin kan in kam ki ta tlat mai a. Minute nga zet chu chutiang chuan kan in hnawh tawt a. An mi sawithaih lawk ang khan lawng chu a keh ta mai bawk si lova, "Ralkhel fiamna mai mai a lo ni e" an ti leh ta a. Khel lo ni phei i la chu kan tan chuan han him ngaih na reng reng a awm lo tih na a ni ang.
Rilru phawklek tak mai chuan Arabian tuipui chu kan kai dawn ta a. Khawmual hmu lo lekin nisawm lai kan thang tawh a. Zing khaw var tirh hian ," Tlang a lang e" tih thawm a lo awm a, ka han hawi vel ve a. Kawl bul a chhum upa uk tak ang hian ka han hmu a. Rei lo te ah chuan ram hmel nen a lo lang thei ta a. Ruahtui hmu ngai reng reng lo thlaler ram ro hi a lo ni a. British lawng chawlh na hmun Eden chu kan thleng ta a. Khawmual lam pan chuan khawl pakhat hi a lo ri phei a taikuang pahnih hi a rawn rah phah a. "Tui chung thlawhna a ni e," an ti a, chutia ka en reng lai chuan an thlawk ta tak tak a, tuifinriat zau lam ah chuan an thlawk ta daih mai a; mak kan ti kher mai.
Chumi atang chuan Tuipuisen ah kan lut ta a. Tuipuisen vang lam chu a zau vak lo ani ang ; khawmual kan hmu ta deuh fo mai a. Suez Canal kan lut chho zel a. Aizawl sipai ral kap chho mek te chu an lo chawl a. Min lo au va, "Sena a tel ve em?" an lo ti a, lung a ti leng hle mai. Ni leng a Suez Canal (tuikawng) kan zawh hnu chuan Port Said lawng chawlhna hmun kan thleng ta a. Chutah chuan ni khat kan cham a. Tuiah te cheng in tuifawn te kan chhaih vela. Kan lawng chuan na pawh kan thlak a, Sapram lawng ah kan chuang ta a. Lawng hnathawktu te pawh Sappui biang sen hlir an lo ni ta a. Lawng in thlak lai a thawmhnaw kan han in thiar vel chu kan khu rum rum mai a, kan ri ta luih luih mai a ni.
Vaivut khu-ah chuan kan hotu Pu Ch.Pasena chuan,"Zawng tar ho ti khu reng reng suh u. Ka dam loh vaih chuan chaw in nghei a ni mai, Patiala fapa Pasena hi a va kal ang a, a ziak ang in chaw in ei thei chauh dawn a ni," a ti a. Kal dang zingah chuan saptawng thiam hi kan lo awm ve si lo va, a mah chu kan rin pui ber a ni mai a, a in ti-lal in zah pawh kan zah der hle hlawm a ni.
Portsaid atang a kan han kal leh chu Meditaranean tuipui ah kan kal ta. Mileti thliarkar te kan hmu ta a. Ni khat chu kan cham a. Kan lawng chu indo lawng chak chi hian min veng zel a. Kan lawng pawh chu chak ve teh reng nen kan kal reng chung chuan hnunglam ah te hmalam ah te hmuh phak lova min veng zer zer reng mai a ni.
Nikhat lek kan kal leh a, Marseilles khawpui mawi tak mai chu kan thleng ta a. France ram a lo ni ta a. Chu lawng chawlhna ah chuan hmuhnawm a lo tam ta mai a. Hruizen in phan te, bur(bawm) dum tawlh zei zei te hi kan hmu a, silai hlo chi khat hi an thiar an thiar mai a, keini chuan a hming ah "Hauhuk dak la " kan ti mai a. Negro lukir bep bup leh sap nula hnathawk suau suau te kan hmu a, sapram chu a mak tan hle mai.
Merseilles khawpui kal tlang tur chuan mel riat ke a kal tlang a ngai a. Kan hotu te chuan, "Fel tak a kal tur, kal pah a hawi hu hu leh hmuhnawm te kawh zauh zauh loh tur, " tiin thu min pe te te a. Kan thei tawk chuan pheikhawk bun leh ngal zem te zem a in thuamna chuan kan ri ta rap mai a. Kan han kal tir chu Aizawl a min lo zirtir tawh ang bawk khan tlarli-in kan han kal ve thap thap bawk a. Mel chan ve lai kan kal hnu ah in tih thianghlim na hmun kan thleng ta a. Thawmhnaw zawng zawng kan hlip vek a, tui - hu in an ur thianghlim vek a. Keimahni chu pindan mi 50 lai leng ah hian kan in bual a, damdawiin min kap tui dur dur mai bawk a. Lu kan la met si lo va kan su phuan chiap chuap hman chauh ti hian mi dang an lo lut a, pawnah chuan kan thawmhnaw chu min lo pe leh a, sam phelh phungin diar hlam 5 lai a sei chu kan vet hnawk leh ta a. Thenkhat in nghawng ah an vet a, a tum bung chu a lu-ah khan an vet khapdiau chho thul."Pheikhawk kan bun thei lo," ti a ko ki a bat uaih ta thuah thuah lah kan tam bawk. Chu in bualna hmun a tanga kan chhuak leh chu a buarchuar thei ang ber a inthuam hi kan ni ri ngawt mai a. Khawpui kawt thler kan han kal meuh chu France mipui tan chuan kan hmuh nawm ngang a ni awm e, "Kut-in engmah kawk suh u , sapram chu fel tak a ni dawn nia ," tia min zilh na chu dawt thu ah kan lo chantir ta a. Mipui, ti mai mai i la, nula ho an ni ber e, chung ho chuan min lo eu hi a ni ringawt mai a. Min lo nuih ta dur dur mai a. Min hmu tawh hnu te pawhin hmalam ah min tlan khalh a, ka hma lawk ah chuan Pu Bianghmula kan tih mai, Hluta kha a kal a, an hmu duh zual bik a. "Hei mawlh hi a hmuhnawm mai " an tihna emaw ni dawn ni, "Sasu,sasu....." ti nauh nauh hian kan hre mai a, in chhawng te lah a sang si kurung chep tak a kal hi kan ang ber mai in ka hria a. Lawng a rei tak awm tawh ke a han kal leh chu harsa leh khawr tut hian kan in hria a. Chumi ni chu hrehawm kan ti tlang hle in ka hria.
Tlailam ah chuan khawpui pawn chu kan va thleng ta a, nithum kan cham a. Thawmhnaw tha deuh deuh, sapram chhuak min dawn tir ta a."Y.M.C.A (young mens Christian association) pek a ni e," an ti a. Kan kiang kawng ah chuan kawtthler a rel kal chi (Tram Car) hi a kal zut zut reng mai a. A hming kan hre si lova, a chhunga chuang te chu sap nula hmeltha lutuk tak tak hlir an nih thin avangin a hmingah chuan "hmeltha bawm" kan ti ta mai a ni.
Chu khawpui atanga ral lam pana, ni thum leh zan thum kan han kal leh chu India ram rela kan kal kha a ang ta lo hle mai a. Hmuhnawm a tam lutuka, chhunah chuan tukverh dahna kan in chan ta thin lova. Chutia ral ram pana sipai rel han kal ta chu mipui zawng zawng chuan inchhawng atang chuan rawmawl varin chibai min lo buk ta chum chum mai a."Nula" tihna chu kan han hre thuai maia, nula hovin chibai min lo buk laite chuan,"Mademoiselle (maduazel)- in chibai min buk e,"kan ti a, kan hlimpui ve em em a ni.
Ni thum ni tlai lamah chuan indona hmun chu kan thleng ta rup mai a. Nunau hmel hmuh tur ta reng reng a awm ta lova, khawpui in chim rem rum te, laipui mu dahkhawm leh sipai te, vahchap ang maia laipui mu a ngawpui kah sawm nulh te leh silai mu thinghnah leh tang zawng zawng kah tilh vek te kan hmu a. Laipui ri dup dup te kan hre phak ta bawk a, a hlauhawm ta hle mai a, kan rel chuanaah lah chuan laipui rikna lam chu a la pan ta tlut tlut mai si a."Ding tawh mai se aw!" kan ti nauh nauh mai a. A tawp ah a ding ta nge nge a. Ke in mel khat vel kan kal a, leilet ram chul pawlah hian kan puanin tur chu an lo kaih thluah mai a, kan han kai ding dawna, kan thiam ta awzawng lo mai a. Kan in hnukhnawk kual ta chiam mai a ni. Kan bula sap sipai zingah chuan tawtawrawt a han ri ta tat tat a, sipai chuan min rawn kaihsak ta a. Ban pakhat a tlung chauh nei hi a lo ni a, puan in pakhat ah chuan mi 15 kan leng zel a.
(Kan pawla mi 1 chuan bomb la puak lo hi ,"sikret zuk nan ka hal fai dawn e,"tiin a han dep puak ta dawt mai a. A kut zungtang 3 chu a bung ther sung mai a.)
Chu kan awm na hmunah chuan Mizo 1000 leh ral leng (Naga) 500 kan awma. Hna kan han thawk tan dawn a, hotuten thupek an han puang a."German ho awm na hlui a ni a, an kal dawn in thil puak thei tam tak an phum ru a ni. Sa tin, telephone hrui te a inzawm ang a, zu bur leh thil ei theih dang dang te pawh chutiang chu engmah in la tur a ni lo,"an ti a.
Kan pawla mi 1 chuan bomb la puak lo hi,"sikret zuk nan ka hal fai dawn e,"tiin a han dep puak ta dawt mai a.A kut zung tang 3 chu a bung ther sung mai a. Rel kawng siamin kan han feh chhuak leh a,rel nam lirh ah chuan mi 10 chu an han tla leh a,hliam chu kan han tuam var leh ta fur mai a. Kan hnathawhna tur ram chu a khirhin a hautak hle dawn ni in ka hria a.
Nikhat chu bomb puak lo hi kan chhar a, thir hlum mai ni in kan hria a, kan thian 1 mi huaisen inti chuan han cheh puah leh ta mai hi a tum leh ta pek a. Min veng tu Sap chuan a rawn hmu hman hlauh mai a ,a ban chu pharin a rawn tlan phei thuai a, a rawn laksak ta a. Kan thian a chuan,"Mual let liamah tal khuan ka zuk ti puak dawn em ni chu aw,"a la ti chher chher mai a.
Chu kan awmna atang chuan indona chu a hla lova, khua a han thim chuan kawlkil lamah chuan thlahlei nga lai tiat tiat hian a lo eng leh vu vu mai thin a. An laipui kah ri pawh chuan mi a nghawk dawt dawt thei a ni.
Chhunah chuan thlawhtheihna dang tura an siam balloon santiri hi van lamah an chaih chho fur mai a. Bomb thlakna hnu chu themthainu mawng tawlhna ang hian a khuar chuk mai a ni. Chawhmeh atan chuan sazupui sa hi min pe a, a tuk kan han feh chhuah chuan Naga ho chuan a mei hi an lo beh fur mai a, keini ai chuan an mawl nasa ve leh chhawng hlein ka hria a ni. An pheikhawk bun te chu kan han en a, veilam ve ve te hi an bun kak fur mai a, lehlam hrawl leh te hleih em em mai te hi an rawn bun a. An ngal zem te pawh chu ngala zem chho lovin an ke rekah te an zem zo vek mai a, kan la nuihzat ve leh chhawng hle a ni. An feh tur kal te hi an pen rual ve thiam lova, an hotupa khan fei chhawn vuah hi a han hawl chhuak a, buk atanga hla an kal hma hauh hian,"Hei hah!" an ti tan mai a. Min vengtu sap sipai te lah chu an pawisa ve mang lova, vuak let te hi an tum ut ut mai zawk a. Sap sipai chuan,"Lushai an ang ve love," ti in report a pe hial a ni. (Hetah hian kan rek bung rih anga kar leh lamah chhunzawm leh kan tum ang.)
|
 |
