INDEX OF ARTICLES
Lalvena Hnamte, Uniform Civil Code
Ecology
T.Vanlaltlani, Mizo Thawnthu: Thurochhiah leh Ecology
Chhan Ngai: Mizoram Ecology
Lalliani Ralte, Ecology leh Zirna
Lallenmawia, H. Mizoram Leilung Thlirna
Rokhuma, C, Nungcha Humhalh Pawimawhna
Thanga, R.C., Thingtlang Loneih Hi
Kristmas i ur lawk ang u le ......
(Lushai Hills-ah Kristmas meichher kum 100 a alh dawn ta)
F.C. Lalzuala
Saron Veng[1]
Lal pian hun pangpar a vul leh ta,
Thinlai mu hnu lunglen a kai tho ve..'
ti-a Mizo hla kungpui Patea a han tap chhuak rawih rawih mai hi a mak lo ve.
A lunglenthlak em thin a tin a ni. Khua a han vawt a, ni a rei lova, tlai ni tla
tur a han eng no ruih mai bawk nen. Tlaizawng, Tlangsam, Chawngtlai, a...
Japanhlo thlengin an han par vul a; hawi vel ila Nihawipar leh thlasik par chi
hrang hrangte'n tlangtin an bawh chek chuk a; khua a lo tlai a, zan a lo ni
a,van lam han hawi ila thlasik par chi hrang hrang te'n tlangtin an bawh chek
chuk a; khua a lo tlai a, zan a lo ni a, Dingdi puantah han hmuh ringawtte hian,
'Nun hlui ngaiin kan tap, hman lai kan ti vawng vawng' thin a nih hi. Thingtlang
lamah chuan lo neitute'n thlawhhma an singsa a, an buh thar ang angte Ma-si hmaa
ina thlen tumin zing vartian atangin an phur a, thlai ningnawi la awm ang angte
pawh zuva mai mai ai chuan tiin an seng hawi tawk tawk a. Khawpui lamah pawh mi
rilru a engthawl a; huau huau leh hlimhlawp eng eng emaw a pui a tam zual a,
sumdawngte tan hun tha a ni a, pisa kai mite tan pawh pisa kai nawm lai tak hun
a ni. Zirlaite tan rilru zangkhai hun a ni a, nula tlangval inngaizawngte leh
nupui pasal nei mai turte tan pawh hun thlakhlelhawm ber niin hel (underground)
pawl hrang hrang atanga zu zuar leh KS thlengin he 'Lal pian hun' zet hi chu kan
nghakhlel thin a nih hi. Hetianga 'Lal lo piang chibai kan buk' thinna hi kum 99
kal ta atang khan niin kumin hi a kum 100-na (centenary) a lo ni ta reng mai!
Thingbul lungbul bia-a ramhuai tih lungnih loh hlau reng renga nitin zantin hun
hmang thin te'n he kan ram Lushai Hill-ah ngei hian kum 100 chhung 'Nau piang
chibai' kan lo buk ve dawn ta a ni a, a ropui teh e. Pathian hnenah nasa taka
lawmthu sawiin kumin zet chu uar takin i ur lawk teh ang u. MLA Election pawh
khati khawp khan kan ur lawk a lawm le.
He Lushai Hills-a chanchin tha Meichher lo luh kha kum 1984 daih ni mah se; Ma-si erawh kum 1903 atangin kan hmang tan chauh thung. Hetihlai vel hian Mizoramah Kristian 30 dawn zet an awm ve tawh a. Ma-si (Krismas) an hman hmasak ber tum (1903) pawh hian hmangtu an tam lo hle, 20 chuang zet chauh an ni a; an zinga langsar zual(Mizo zingah)te chu Khuma, Khara, Dala, Chhinga leh Thangate an ni. Eng pawh nise, Lushai Hills-a Krismas an hman hmasak ber chanchin, 'Mizo leh Vai Chanchinbu' in a tarlan dan hi a ziak ang ngai ngai hian i han bih teh ang:
"Tin, Aizawl a pawh hian Disembar 25-30 a khan krismas chu a lo awm. Tin, Sawrkar in an hnathawk-tu-te hnen awmni an pe; an "office"( 'Pisa" Mizovin kan ti kha) an khar, an kai lo.
Tin, Skul mi te ho, Zo-sap leh Sawrkar in chu mi ni atan eng lo an thawh-lawm khan sebawng leh vawk, ser leh fu nen an lei.
Tin, Skul awm hnu-in skul ai-in awm-khawm-na awm. Isua pian chanchin leh hril lawk thu an hril bik.
Tin,chu mi ban'in fu leh bal-hla leh ser leh chi-thlum naupang an shem.
Sap-ho Pathian biak awm-khawm-na awm. Sap chu mipa pali leh hmeichhia pathum an ni, an zai theuh-va an thiam hle. Hmeichhia-in hla an la zawk thin. Tin, tlai lama Mizo hmeichhia an ko khawm. Ruai theh hnuin thingpui an shem leh.
Tin, ruai theh hma chuna naupangan infiam tir a, a tithei ber chu eng lo an pe." A lunglenthlak e. Hetih lai vela Mizoram (Mizote) dinhmun tlangpui i'n thlir thuak thuak teh ang; Mizoram (Lushai Hills' tih a la ni) pumpui awptu Bawrhsap chu Major J. Shakespeare-a a ni a. Mizorama mihring zaawmzat chu 82434 niin mipa 32004 leh hmeichhia 43430 an ni a. Mipa aiin hmeichhia 11426 ngawtin an tam a ni. A chi (hnam) ang zawnga an tam dan chu Lusei 36382, Pawih 15039, Ralte 13827, Hmar 10411, Paihte 2810 leh mi dang 3965 an ni. (Heta Pawih tih hi Burma Foreigner-ho nena ngaihpawlh chi an ni lo). Tawng hman thu-ah chuan Duhlian tawnghmang 72011 an awm a, Lakher (mara) 3216, Pawih 2140 leh Kuki tawng hmang 1149 an awm bawk. Vai chhiar tel lova Mizo zinga ziak leh chhiar thiam awmzat chu 751 niin Mizoram pumpuiah Lal 239 an awm bawk. Hetih hun lai vel hi Mizote'na Lalnu tha chungchuang kan tih thin Queen Victoria-i kum 82 mi ni-a a thih hlim chhawn lai vel kha a ni a. Mizote'n an sun hle a, a mah hriatreng nan hetih lai hian khaw tinah Lungdawh an siam a; khaw thenkhat phei chuan sialte talhin awm ni an kham hial a ni. Queen Victoria-i hi a fapa upa upa ber Prince of Wales-in Edward VII tih hming pu-in a thlak a ni. Tin, hetih lai vel hi Mizorama a hmasa ber leh vawiin ni thlenga la awm chhun 'inkhaihlumna' rapthlak tak awm hlimchhawn lai a ni bawk a. Thingtlubuan khuaa Hmar Thi zuar pakhat chu Lamsuaka, Chala leh Thatkhama te'n suama an thah avangin J.Shakespeare a chhuti chhunga a ai lo awhtu Captain HWG Cole, IA thupekin tuna Aizawl Police Station leh Jail hlui inkarah hian an pathuma khaihlum an ni a, a rapthlakzia an hrilh fak. Hei hi Mizorama inkhaihlum awm hmasa ber leh vawiin ni thlenga awm chhun a ni. Awle, kan peng kual ta vak a, duh tawk ta ila.
A lehkhabu pakhat, "Zoram Nghahchhan" tih bu-a Rev.Lalnghinglova'n a sawi dan chuan Krismas hmasa ber(1903) an hman tum hian Bawng an talh a; Zosaphluia, Zosapthara, Sikul naupang tlemte leh Khasi Kristian thenkhat te'n ruai chu an theh a, Zosapte chuana hrangin an theh a ni awm e. Thil chhinchhiah tlak tak chu, he krismas hmasa ber an hman tum hian zaipawl intihsiakna a awm e. Thil chhinchhiah tlak tak chu, he krismas hmasaber an hman tum hian zaipawl intihsiakna a awm a, hei hi Mizorama zaipawl intihsiakna hmasa ber a ni. Zaipawl pathum-Tlangval Zaipawl (Dala ho), Tleirawl Zaipawl (Chhinga ho) leh Naupang Zaipawl (Thanga ho) te'n intihsiakna chu an bei a. Tlangval Zaipawl (Dala ho) te'n lawmman pakhatna an la a, anni hi Mizoram Zaipawl intihsiak lawmman pakhatna la hmasa ber an ni ta a ni. Hemi tuma an intihsiakna hla chu Zosapthara phuah 'Mizo kan nih lawm ilangin' tih hi a ni a, a krismas hla lem lo hle (krismas hla la nei miau hek lo le!). He krismas hmasa ber an hmanna (inkhawmna) hi tun hmaa hmeichhe sikul an tih thin kha a ni a, tuna Synod Office bul kawt vel hi a ni. Helai hmun hi tunhma chuan ramhuai nena an inthawina hmun ber nia sawi a ni a. Chu hmun ngei chu sap missionary te'n ipte pui ban nan rawn hmangin Bawlpute chhampual chham ri chu kum 1903 atang hian, "Chungnung berah Pathian ropui ber rawh se" tia Angel-te zai ri chuan a rawn luah lan ta a ni. A ropui hle mai.
[Vanglaini 2004]
MIZOTE KRISTMAS KUM 100-na
B. Lalthangliana[2]
Khawvela krismas hmang hmasa bera hriat Rome khawpuiah kum 336 (AD)-a an hman atanga kum 1567-na kum 1903 khan Mizoram Kristian tlemte chuan an lo hmang tan ve a. Hei hi a chhinchhiah tlak ve hle a, kum 100 a lo tling ve ta reng mai.
Hetih lai hian Mizoramah kristian 36 emaw chauh an la awm a, ziaktu thenkhat chuan 125 vel awmin an sawi thung. Biak in an la neih loh avangin Aizawla hmeichhe sikulah an hmang a, Zosaphluia te, Zosapthara te, Khuma te, Khara te, D.Thianga te leh chutih laia sikul naupang zinga kristian naupangten an hmang hlawm. Inkhawmah hian Zosaphluia leh Zosapthara ten thu an sawi nghe nghe.
Zaipawl intihsiakna na nei a, 'Tlangval Zaipawl'te, Dala ho 'Naupang Zaipawl' te leh Thanga ho 'Tleirawl Zaipawl' te an ni a. Dala ho 'Naupang Zaipawl' in lawmman an dawng.
An intihsiakna hla chu, kum 1902 vela a phuah;
Mizo kan nih lawm ilang-in,
Kan hnam that-na thu zawng zel-in,
Thil tha-in kan ram ti-mawi-in,
Mizo lawm teh u!
tih hla hi a ni a. Intihsiak nana he hla an thlang kher hi eng nge a chhan ni ang le?
Heng hun lai hian Kristian Hlabu hmasa ber, hla 18 chuanna 1899 khan a chhuak tawh a. Kum 1903 hian bu 2-na, hla 81 chuanna (a bu 1-naa hla 18 telin) a chhuak tawh bawk a, hla 81 lai Kristianten an nei tawh a, Krismas lam hawi hlate pawh an nei tawh ngei tih kan hria a. He 'Mizo kan nih lawm ilangin' tih hla ber kher an thlan chhan hi, he hlain a sawi tum leh a awmzia te hi naupang rilruah tuh a, an thenlenpui atan thun ngei an duh lian hle niin a lang. Tin, hemi tum hi Zofate zinga zaipawl intihsiakna hmasa ber a ni ta bawk.
Mizoram Kohhran leh pawl hrang hrnagte hian Silver Jubili te, Golden Jubili leh Centenary lawm kan uar hle a. Mahni khaw bil Jubili lawm chenin kan hmaih ngai lo a tih theih a. Mahse he Mizoten Krismas kum 100-na hriatrengna siam emaw, lawm emaw erawh hi chu tuman kan sawi ri lo a ni awm e, kan reh vung vung hlawm mai.
Mizoten Krismas an hman hmasak ber 1903-ah hian bawng an talh a, ruai an theh a. Mission Sap ho erawh chuan an theh ve lova, a hrangin an eiho thung. Tin, zaikhawmna an nei lem lo bawk.
Kawlram Mizote chen tamna ber Tahan khawpuiah chuan 'Mizote Krismas kum 100-na" hi bawng 2 leh vawk 3 talhin ruai ropui tak nen an lawm a, 'Souvenir' mawi tak, Krismas lam hawi thu ziak leh Krismas hla zir chianna thu ziak chhiar manhla tak tak a chuang a, a duhawm hle. A huaihawttu chu 'Literature Circle, Tahan' an ni a. Anniho hi Kawlrama Mizote zinga Thu leh Hla lama hnarkaitu ber leh nung tha tak a ni.
Kohhran, Pawl hrang hrang leh Khaw bilte hian Jubili kan lawm thin a, kan la lawm zel dawn bawk a. A hlimhlawp zawng leh a nuam lam ngawt ngaihtuaha programme duang lovin, ruai ringawta buai hek lovin, khawtlang te, pawl tan te leh mipui tana tangkai tur, hmasawnna tha leh ngelnghet buatsaih nan hmang thei hlawm ila, thil tangkai tak a ni ang a, thangthar lo la awm zelte tan hriatreng tlak kan hnutchhiah thei dawn a. Chutiang lam hawi chuan ngaihtuahna hmangin tha leh hun hmang thei hlawm ila, a duhawm hle ang.
Mizoten Krismas kum 100 kan hman ve kum 2003 pawh hi, a hlimhlawp bawl zawng leh a huau huau ngawt a ngaihtuah lova, hlimawm tak, mahse sual leh bawlhhlawh tel si lo; nuam tak, mahse hautak lutuk lo zawng leh buaina tel lo, mi tinten zalen leh hlim taka kan hman tlan theih zawngin hmang ila, a duhawm hle ang.
[Vanglaini 2004]